Pierwszy drewniany kościół katolicki w Moskwie był zbudowany w końcu XVII wieku na cmentarzu Woli Niemieckiej, ale już w połowie XVIII wieku po kilku pożarach, na jego miejscu została zbudowana kaplica. W końcu XIX wieku w Moskwie były dwa kościoły katolickie – św. Ludwika na Małej Łubiance, zbudowany z funduszy francuskich katolików w 80-tych latach XVIII wieku i kościół św. Apostołów Piotra i Pawła, wzniesiony przez moskiewskich Polaków w latach 40-tych XIX wieku na Miliutinskim zaułku. W końcu XIX wieku, liczba katolików polskiego pochodzenia mieszkających w Moskwie, łącznie z żołnierzami i oficerami Wojennego Moskiewskiego Okręgu, osiągnęła 30 tysięcy osób i należący do nich mały kościół sw. Apostołów Piotra i Pawła już nie mieścił wszystkich parafian. W 1894 roku była podjęta decyzja o budowie jeszcze jednego kościoła na obrzeżasz ówczesnej Moskwy. Po otrzymaniu od władz pozwolenia na budowę „filialnego” kościoła, rada parafialna na Miliutinskim zaułku rozpoczęła zbiórkę środków finansowych. Pieniądze na budowę kościoła przy ul. Małej Gruzińskiej zebrali Polacy żyjący w całym rosyjskim Imperium i za granicą, w tym pracownicy fabryk tkackich na Presni i kolejarze, budowniczowie magistrali Transsyberyjskiej, zesłańcy oraz mnóstwo innych katolików różnych narodowości, w tym także Rosjan. W archiwach Moskwy (Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Moskwy) i Petersburga (Centralne Państwowe Archiwum Historyczne ZSRR) zachowały się dokumenty przedstawiające działalność komitetu budowy, w tym akt kupna 10 hektarów ziemi za 10 000 rubli w złocie dla nowego kościoła w rejonie ulicy Małej Gruzińskiej i rejestr zbiórki środków materialnych, w którym ukazani są wszyscy ofiarodawcy, bez względu na wielkość wniesionej sumy.

Projekt świątyni został stworzony przez znanego architekta, Polaka z pochodzenia – Tomasza Józefowicza Bogdanowicza- Dworzeckiego (Фомой Иосифовичем Богдановичем-Дворжецким), profesorem, wykładowcą moskiewskiej szkoły malarstwa, rzeźby i architektury. Budynek został zaprojektowany w stylu gotyckim. Prototypem elewacji świątyni była katedra Westminster w Londynie. Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia N.M.P. budowano w latach 1899-1911. 21 grudnia 1911 roku odbyła się uroczysta konsekracja nowego kościoła. Koszt budowy świątyni wynosił 300 tysięcy rubli w złocie (dziś to ok. 7,5 miliona dolarów), ale tych pieniędzy nie wystarczyło. Dodatkowe środki materialne były zebrane w latach 1911-1917 i przeznaczone na wystrój wnętrza i sprzęty liturgiczne.

Na początku pierwszej wojny światowej liczba katolików w Moskwie znacznie wzrosła z powodu ewakuacji mieszkańców zachodnich prowincji Imperium Rosyjskiego. Wielu z nich osiedliło się w okolicach Brzestkiego ( dziś Białoruskiego) dworca i na Presni. Wnuki i prawnuki wielu z nich są dziś parafianami kościoła.

Kościół na Małej Gruzińskiej działał do 1937 roku, choć znaczna część nieruchomości, w tym organy, zostały skonfiskowane na mocy decyzji komisji pod przywództwem Trockiego jeszcze w latach 20-tych. Parafia została zamknięta 30 lipca 1938 roku, dobra kościelne, w tym ołtarz, zostały skradzione lub zniszczone, elementy elewacji, sztukaterie zostały zburzone. W 1941 roku została usunięta wieża - pod pretekstem, że służy jako punkt odniesienia dla niemieckich sił powietrznych. Organizacje, które znajdowały się w zrujnowanej świątyni przebudowały jej wnętrze: zbudowano trzy stropy międzykondygnacyjne i ściany działowe, które nie do poznania zmieniły wnętrze pomnika architektury. W 1935 roku została zagarnięta duża część ogrodu należącego do świątyni. Na tym terenie w latach 1935-1936 zbudowano szkołę. Po wojnie część terytorium zostało włączone do domu nr 25 przy ulicy Małej Gruzińskiej.

W połowie lat 70-tych władze Moskwy planowały przekazanie budynku kościoła Głównemu Zarządowi Kultury. Był opracowany projekt przebudowy budynku na salę muzyki organowej, ale nie został on zrealizowany.

W 1989 roku Stowarzyszenie Kulturalne „Dom Polski”, jednoczące w swojej strukturze moskiewskich Polaków wystąpiło z petycją o konieczności zwrócenia kościoła jego historycznemu właścicielowi – Kościołowi Rzymsko-Katolickiemu. W styczniu 1990 roku, grupa moskiewskich katolików rozpoczęła walkę o odrodzenie parafii pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. 8 grudnia 1990 r. ksiądz Tadeusz Pikus odprawił na stopniach świątyni pierwszą Mszę Św., na którą zezwoliły władze miasta. We Mszy Św. uczestniczyło kilkaset osób. 29 października 1990 roku Przewodnicząca „Domu Polskiego” Halina Subotowicz-Romanowa, w czasie audiencji w Watykanie, przekazała Papieżowi Janowi Pawłowi II list od moskiewskich katolików z prośbą o pomoc w odbudowaniu parafii pw. Niepokalanego poczęcia N.M.P.

21 kwietnia 1991, arcybiskup Tadeusz Kondrusiewicz, Administrator Apostolski dla katolików obrządku łacińskiego Europejskiej części Rosji, wydał dekret, w celu przywrócenia parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny przy świątyni o tej samej nazwie na ul. Małej Gruzińskiej w Moskwie. 31 maja 1991 statut parafii został oficjalnie zarejestrowany w Departamencie Sprawiedliwości Rady Miejskiej Moskwy. Od 15 lipca 1991 roku proboszczem parafii jest ksiądz Józef Zaniewski, Salezjanin.

Od 29 listopada 1991 roku w kościele pracują siostry Córki Maryi Wspomożycielki (Salezjanki), Siostry Najśw. Serca Jezusa (Sacré Couer) które prowadzą zajęcia katechizacji, ucząc podstaw wiary. Jednocześnie rozpoczęła się działalność charytatywna, pomoc chorym i potrzebującym. Od 1993 do 1995 roku w pomieszczeniach kościoła działało Wyższe Seminarium Duchowne pw. „Maryi Królowej Apostołów”.

1 lutego 1992 burmistrz miasta Jurij M.Łużkow podpisał dekret o przekazaniu świątyni Kościołowi w ciągu dwóch lat. Niestety przekaz nie został dokonany. 9 marca 1995 Arcybiskup Tadeusz Kondrusiewicz znów wystosował list otwarty do Prezydenta Rosji B.N. Jelcyna przedstawiając sytuację kościoła. W rezultacie burmistrz miasta Moskwy J. M. Łużkow podpisał od dawna przygotowaną ustawę o przeniesieniu „Mosspecpromprojektu” do nowego pomieszczenia i o przekazaniu świątyni wiernym do końca 1995 roku.

Jednocześnie nie było żadnych gwarancji, że to postanowienie będzie wypełnione. Proboszcz parafii ks. Józef Zaniewski, wezwał wiernych do modlitwy i postu w intencjach zwrotu świątyni. W czwartki i w piątki w kościele odbywały się adoracje Najśw. Sakramentu, a w niedziele procesje wokół kościoła. Wreszcie, 13 stycznia 1996 roku związek „Mosspecpromprojekt” wyjechał ze świątyni. 2 lutego 1996 roku parafia Niepokalanego Poczęcia N.M.P. otrzymała dokumenty o bezterminowym korzystaniu z budynku świątyni.

Trud związany z odzyskaniem i odbudową świątyni razem z arcybiskupem i proboszczem parafii dzielił ks. Kazimierz Szydełko SDB, dyrektor Domu Dziecka im. Św. Jana Bosko i bardzo wielu parafian. Zakończeniem prac restauracyjnych od września 1998 roku kierował ks. Andrzej Steckiewicz.

Opracowaniem generalnego projektu odbudowy kościoła i jego autorską realizacją zajmowała się firma „PKZ” . Dokumentacja archiwalna do realizacja projektu była zebrana i opracowana przez dr Piotra S. Romanowa, sekretarza „Domu Polskiego”. Projekt ołtarzy, kaplicy i wystroju wnętrza w całości opracował profesor Jan Tajchman z Torunia. Stałą pomoc materialną okazywała firma „Energopol” (dyrektor firmy- Kazimierz Wierszyło). Wszyscy trzej darczyńcy z Polski. Dużą pomoc finansową okazała dobroczynna katolicka organizacja „Renovabis” z Niemiec. Pierwsze organy zostały podarowane parafii przez katolicką organizację z USA „Pomoc Kościołowi w Rosji”. Dzięki ofiarom organizacji dobroczynnych, katolików z całego świata, a także dzięki modlitwom i bezinteresownej pomocy parafian, świątynia znów odzyskała swoje pierwotne piękno.

12 grudnia 1999 roku kościół był konsekrowany przez Legata Papieża Jana Pawła II, Sekretarza Stanu państwa Watykańskiego, Kardynała Angelo Sodano i został podniesiony do rangi katedry. 21 kwietnia 2001 roku w katedrze były obchodzone uroczystości 10-lecia przywrócenia struktur Kościoła Rzymsko –Katolickiego w Rosji. 11 lutego 2002 roku została zatwierdzona Archidiecezja „Matki Bożej” w Moskwie.

Aktualnie katedra w 2004 r. posiada duże organy piszczałkowe „Kuhn”, jedne z największych w Rosji. W katedrze odprawiają się Msze Św. w obrządku łacińskim w języku rosyjskim, polskim, hiszpańskim, koreańskim i po łacinie. W niedzielę i w piątek w katedrze odprawiana jest liturgia w obrządku ormiańskim.

Na podstawie materiałów historyków A. Bode, P. Romanowa gazety „Światło Ewangelii” Nr 46 (244) z 12.12.1999r.

Zredagował i uzupełnił A. Mielnikow

Zdjęcie: A. Mielnikow