Na petersburskiej Nekropolii Mistrzów Sztuki, obok Ławry Aleksandra Newskiego, 25 września 2010 r. uroczyście odsłonięto symboliczny pomnik nagrobny Marii Szymanowskiej, wybitnej polskiej pianistki i kompozytorki. W ceremonii udział wzięli ze strony polskiej: konsul generalny RP Jarosław Drozd, dyrektor Instytutu Polskiego w Sankt Petersburgu Cezary Karpiński i dyrektor Departamentu Dziedzictwa Kulturowego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP Jacek Miler, a ze strony rosyjskiej: przewodniczący Komitetu ds. Kultury Administracji Petersburga Anton Gubankow oraz dyrektor Państwowego Muzeum Rzeźby Miejskiej w Petersburgu Władimir Timofiejew.

Pomnik ma formę stylizowanego fortepianu, wyciosanego z bryły granitu, z dedykacją na tabliczce: "Z rozkoszy życia jedynie miłości muzyka ustępuje, a i miłość - melodia. Marii Szymanowskiej A. Puszkin 1 marca 1828". Autorem symbolicznego grobowca, zwanego z grecka kenotafem, jest znany petersburski rzeźbiarz i architekt Wiaczesław Buchajew, narodowy artysta Republiki Buriacji. Podczas uroczystości został odznaczony medalem "Zasłużony dla Kultury Polskiej".

Maria Szymanowska, z domu Wołowska, przyszła na świat w Warszawie 14 grudnia 1789 r. Od najmłodszych lat przejawiała nieprzeciętny talent muzyczny. W tajniki kompozycji prawdopodobnie wprowadzał ją Józef Elsner, stały bywalec salonu jej rodziców, przyszły nauczyciel Fryderyka Chopina. Po kilkumiesięcznym pobycie w Paryżu, mając 21 lat wyszła za mąż za ziemianina, Teofila Szymanowskiego. Wkrótce wydała na świat troje dzieci, bliźnięta Helenę i Romualda oraz Celinę (późniejszą żonę Adama Mickiewicza). Jednak małżeństwo się rozpadło, ponieważ mąż nie podzielał jej artystycznych zamiłowań. Ceniona przez warszawską publiczność, między innymi za kompozycje do "Śpiewów historycznych" Juliana Ursyna Niemcewicza, postanowiła zrealizować marzenia o karierze europejskiej. W latach 1815-1828 koncertowała w Berlinie, Paryżu, Londynie, Rzymie, wszędzie odnosząc sukcesy. W 1822 r. odbyła pierwszą muzyczną podróż do Petersburga. Na dworze Mikołaja I jej grą zachwycano się tak bardzo, że została obdarzona tytułem "pierwszej fortepianistki Ich Wysokości Cesarzowych". Występowała w filharmonii i w salonach, co zaowocowało kontaktami z rosyjskim światem artystyczno-literackim. Jeździła też z koncertami na Wołyń, Podole, do Kijowa i Lwowa. Z czasem postanowiła na stałe przenieść się do Rosji. Pierwszym przystankiem była Moskwa. Kolejnym - Petersburg, gdzie w początkach 1828 r. Maria Szymanowska wraz z córkami zamieszkała w kamienicy przy ul. Italiańskiej 37 (obecnie nr 15), tuż obok Placu Sztuk (dawnego Michajłowskiego). Jej dom stał się znanym salonem muzycznym, gromadzącym petersburską elitę. Bywali w nim muzycy i poeci, arystokracja i dyplomaci. Dla Polaków był to ważny petersburski adres, dobrze znany Adamowi Mickiewiczowi, który stał się niemal domownikiem, a także jego przyjaciołom: Franciszkowi Malewskiemu, Aleksandrowi Chodźce, Józefowi Oleszkiewiczowi, Walentemu Wańkowiczowi. W salonie pianistki bywali także przyjaciele Moskale, a wśród nich Aleksandr Siergiejewicz Puszkin.

Życie Marii Szymanowskiej przerwała nagle straszliwa choroba. Miała 41 lat, gdy 24 lipca 1831 r. zmarła na cholerę. Jak doniosła petersburska prasa: "spoczęła na cmentarzu cholerycznym, przy drodze carsko-sielskiej, o trzy wiorsty za rogatkami, na błotnistej ziemi". Jej nagrobek stanął na cmentarzu Mitrofanowskim, jednym z największych w XIX-wiecznym Petersburgu. Nekropolia została zamknięta przez władze bolszewickie w 1927 r. Po mogile pianistki nie pozostał żaden ślad.

Adam Mickiewicz w wierszu "Do M. S.", wpisanym do jej sztambucha, nazwał Marię Szymanowską królową tonów, Kazimierz Wierzyński - sławą Polski, fortepianu i kompozycji. Była bowiem postacią wybitną. Na jej dorobek kompozytorski złożyło się około stu kompozycji, mazurków, polonezów, nokturnów. Uważa się, że "dała początek romantyzmowi w muzyce polskiej". To pierwsza w historii Polka - wirtuoz, zaliczana do najlepszych wykonawców zachodnioeuropejskich pierwszej połowy XIX stulecia. Jako pianistka zawodowa była emancypantką wyprzedzającą swoją epokę.

O upamiętnieniu carycy dźwięków w Północnej Stolicy myślano od dawna. Jednak nigdy nie udało się zrealizować zamysłu, aby w domu przy Italińskiej "odrestaurować niedużą salę, gdzie znowu zabrzmiałaby muzyka, wiersze, gdzie cienie dawnych lat wskrzeszone zostałyby w nowym życiu". Plan, by chociaż na domu wmurować tablicę pamiątkową poświęconą pianistce, również się nie powiódł. Przed paru laty Polonia petersburska podjęła inicjatywę ustawienia znaku pamięci na terenie dawnego cmentarza Mitrofanowskiego, co okazało się niemożliwe z powodu planów przebudowy tego historycznego miejsca. Dopiero obchodzony nad Newą z niebywałym rozmachem Rok Fryderyka Chopina stał się dobrą okazją, by temat podjąć na nowo. Dzięki staraniom polskich Ministerstw Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Spraw Zagranicznych oraz Instytutu Polskiego w Petersburgu upamiętnienie polskiej pianistki nabrało realnych kształtów. Pomnik ustawiono na założonym w 1823 r. Cmentarzu Tichwińskim, nazywanym Nekropolią Mistrzów Sztuki, swego rodzaju panteonie kultury rosyjskiej, gdzie spoczywają Michaił Glinka, Piotr Czajkowski, Nikołaj Rimski-Korsakow. Wrześniowe uroczystości były zasadniczym punktem polskiego programu III Międzynarodowego Festiwalu "Dzień Europy" w Petersburgu.

Ewa Ziółkowska

swp.org.pl