Sunday, 21 December 2008

„Wychowanie i edukacja w środowiskach diaspory polskiej” była tematem tegorocznej VII Międzynarodowej Konferencji Polonijnej organizowanej w Polsce - w Szczecinie, przez Ośrodek Badań i Studiów Polonijnych Uniwersytetu Szczecińskiego oraz Europejską Unię Wspólnot Polonijnych.

Wystąpili na niej zarówno uczeni, reprezentujący krajowe i zagraniczne ośrodki naukowe, jak i praktycy, zaangażowani w działalność wychowawczą i edukacyjną w środowiskach polskiej diaspory. Okazuje się, że ustalenia teoretyczne, poczynione ponad osiemdziesiąt lat temu nadal są aktualne i pozwalają służyć wyjaśnieniu zjawisk zachodzących w obecnych strukturach polskiej emigracji i polskiej diaspory.

Zdaniem prof. Jacka Leońskiego – dyrektora Ośrodka Studiów i Badań Polonijnych Uniwersytetu Szczecińskiego wychowanie jest to działalność społeczna, której przedmiotem jest osobnik będący kandydatem na członka grupy społecznej, i której zadaniem, warunkującym faktyczne jej zamiary i metody, jest przygotowanie tego osobnika do stanowiska pełnego członka. W związku z tym uczony sugeruje, że staranna analiza działalności wychowawczej, wymaga uwzględnienia dwóch wielkich obszarów socjologicznych. Pierwszy z nich, nazywany społecznymi warunkami wychowania, zaleca zbadanie grup społecznych, „do których wychowanie przysposabia osobnika”, drugi z nich, nazwany społecznym przebiegiem wychowania, dotyczy metod urabiania osobowości wychowywanej jednostki. Tak przynajmniej uważał wybitny socjolog polsko-amerykański prof. Florian Znaniecki.

Jest jeszcze jeden powód, dla którego wybraliśmy teorię Znanieckiego jako odnośnika do charakterystyki zagadnienia wychowania w socjologicznych analizach diaspory polskiej. Florian Znaniecki rozpoczynając socjologiczną karierę naukową zajmował się właśnie polskimi emigrantami, początkowo w sposób praktyczny, później naukowy. W 1910 roku, po uzyskaniu doktoratu przybywa do Warszawy i rozpoczyna pracę w Towarzystwie Opieki nad Wychodźcami, gdzie pełni funkcję redaktora wydawanego przez Towarzystwo czasopisma „Wychodźca Polski”. W każdym z wydanych zeszytów (było ich dziesięć) Znaniecki zamieszczał swój artykuł. Artykuły te stanowiły pierwsze próby socjologicznych analiz problematyki emigracyjnej. W zakresie interesującej nas tu problematyki na uwagę zasługują dwa artykuły: „Piśmiennictwo polskie na emigracji” i „Czytelnie polskie na emigracji”. W artykułach zamieszczanych na łamach „Wychodźcy Polskiego” z łatwością można odnaleźć elementy wielkiego już później systemu socjologicznego, powstałego na bazie analizy emigracji Polskiej do Ameryki. Mamy tu na myśli pięciotomową pracę napisaną wspólnie z W. I. Thomasem „Chłop polski w Europie i Ameryce”. Właśnie w tym dziele zostały zarysowane pierwsze elementy socjologicznej teorii wychowania, szeroko przedstawionej we wspomnianej wyżej „Socjologii wychowania”.

Reasumując, rozpatrując problem wychowania, w interesującym nas tutaj kontekście diaspory polskiej, wyodrębniliśmy następujące płaszczyzny analizy:

• -badanie grup społecznych przysposabiających wychowanka, a więc jego środowiska społecznego (np. rodziny, szkoły, grup rówieśniczych, mediów itp.);

• -uchwycenie zależności pomiędzy zadaniami wychowawczymi a treściami obowiązków stawianych w przyszłości wychowankowi;

• -badanie form skupienia społecznego grupy i ich obecności w treściach wychowawczych;

• -funkcjonowanie różnych wzorów społecznych i ich związek z treściami wychowawczymi;

• -dążenie do zabezpieczenia materialnych podstaw egzystencji grupy i jego obecność w treściach wychowawczych;

• -obecność obowiązku przechowywania kultury duchowej w czynnościach składających się na proces wychowania;

• -określenie dążeń rozwojowych grupy i ich obecność w treściach wychowawczych.

Wygłoszone na VII Międzynarodowej Konferencji Polonijnej referaty oraz przyjęte w nich tezy, często choć w sposób milczący, odnosiły się do koncepcji Floriana Znanieckiego. Na szczecińskiej konferencji poruszono m. in. następującą problematykę:

-Wspieranie młodzieży w przechodzeniu przez młodość; relacje rodzice-dzieci w warunkach emigracji - prof. M. Czerepaniak-Walczak (Uniwersytet Szczeciński); Między dwiema kulturami – wychowanie i edukacja młodych „późnych wysiedleńców” z Polski - dr M. Tomaszewska (Uniwersytet Adama Mickiewicza); Wychowanie i edukacja w polskich wspólnotach w Anglii - A. Podhorodecka (prezes Polskiej Macierzy Szkolnej, Londyn, Wielka Brytania); Rola polskiego duszpasterstwa w Wielkiej Brytanii w utrzymaniu polskości oraz w wychowaniu i edukacji najnowszej fali polskiej emigracji - ks. M. Jachym (proboszcz polskiej parafii i dyrektor Polskiej Szkoły w Lancaster, Wielka Brytania); Polska Szkoła w Bredzie M. Lubbers-Dąbrowska (urząd miasta Roosendaal, Holandia); Funkcje oświatowo wychowawcze Centrum Kultury Polskiej w Katanii na Sycylii - A. Franek; Tradycje polskie na Wileńszczyźnie - T. Macioł (konsul honorowy RP w Kłajpedzie, Litwa); Dom Kultury Polskiej w Wilnie – K. Zimińska (dyrektor Domu Kultury Polskiej w Wilnie, Litwa); (Oświata polonijna w powojennej Argentynie (1949 – 2007) - mgr A. Popielarczyk – Pałęta, (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego); Program kulturowy w nauczaniu dzieci i młodzieży poza Polską - dr J. Kowalewski (Centrum Metodyczne Nauczania Języka i Kultury Polskiej w Drohobyczu, Ukraina); Nauczanie języka polskiego z wykorzystanie techniki teatralnej – mgr O. i A. Capiw (Borysław, Ukraina); Nauczanie języka i kultury polskiej w Mołdawii i Naddniestrzu - dr M. Lubicz Miszewski (Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu), Polska szkoła w Sadowej Wiszni – mgr S. Nasretdinowa-Borkowska (oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej - Sądowa Wisznia, Ukraina); Stowarzyszenie „Dom Polski” w Bielcach – E. Klimkowska (członek zarządu Stowarzyszenia „Dom Polski” w Bielcach, Mołdawia); Rola kościoła w edukacji i oświacie w Federacji Rosyjskiej – dr W. Bielajewa (Uniwersytet szczeciński); Metafory w życiu kazachstańskich Polaków. Analiza doświadczenia traumy w języku potocznym - mgr J. Sałacińska (Uniwersytet Warszawski); Aktualny stan oświaty polonijnej na Syberii - dr S. Leończyk (Abakan, Federacja Rosyjska) i Edukacja polonijna przez zespoły folklorystyczne na Syberii - mgr A. Czernyszew (Abakan, Federacja Rosyjska).

Ciekawe było ponadto wystąpienie Tadeusza A. Pilata – prezydenta Europejskiej Unii Wspólnot Polonijnych nt. Nowej emigracji oraz potrzeb badań naukowych nad nią i koniecznością pilnego zwiększenia nakładów finansowych na edukację. Jego zdaniem szczecińska konferencja polonijna „Wychowanie i edukacja w środowiskach diaspory polskiej” była ważnym spotkaniem krajowego świata nauki i środowisk polonijnych. Byłat znakomitą okazją, aby pochylić się nad problemami związanymi z masową emigracją zarobkową do krajów Unii Europejskiej, a tym samym z największym migracyjnym wyzwaniem dla władz Polski i dla środowisk polonijnych. W tym zagadnieniu szczególną rolę odgrywa problematyka edukacyjna.

Wielka fala nowej emigracji zarobkowej uzmysłowiła wszystkim konieczność, nie tylko priorytetowego potraktowania oświaty polonijnej, ale również pewnego uporządkowania wielu spraw z nią związanych. Myślę, że powinny zabiegać o to w swych uchwałach lub wnioskach wszystkie tak kompetentne gremia jak konferencje polonijne poświęcone sprawom edukacyjnym, których w tym roku odbyło się już kilka. Pamiętajmy o tym, że urzędy państwowe posiadają dużą bezwładność potęgowaną dodatkowo przez wybory, zmiany koalicji i inne ruchy polityczne.

Nasze zabiegi nie są jednak pozbawione efektów. Środowiska polonijne związane z edukacją z satysfakcją i nadzieją przyjęły ostatnie działania Ministerstwa Edukacji Narodowej jakim jest m. in. rozpoczęcie projektu ze środków Unii Europejskiej zmierzającego do opracowania skorelowanej z polskimi założeniami podstawy programowej dla szkół polskich poza granicami kraju a dalej programów edukacyjnych i podręczników. Korzystanie z nich będzie oczywiście dobrowolne.

Mam nadzieję, że przygotowywany obecnie do druku kolejny tom „Diaspory”, zawierający teksty większości referatów pokaże rozległość problematyki wychowania i edukacji w polskiej diasporze.

 Leszek Wątróbski