Senat w systemie konstytucyjnym - Kongres Polaków w Rosji

Zgodnie z art. 10 ust. 2 oraz art. 95 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. Senat – obok Sejmu – sprawuje władzę ustawodawczą. Składa się on ze 100 senatorów wybieranych na okres 4 lat w wyborach powszechnych, bezpośrednich i tajnych. W wypadkach wskazanych w Konstytucji Sejm i Senat, obradujące wspólnie pod przewodnictwem Marszałka Sejmu lub w jego zastępstwie Marszałka Senatu, działają jako Zgromadzenie Narodowe.

Senat jako organ władzy ustawodawczej rozpatruje uchwalone przez Sejm ustawy w ciągu 30 dni od momentu ich przekazania, chyba że są to ustawy pilne – w tym wypadku termin 30-dniowy ulega skróceniu do 14 dni. Senat może przekazaną przez Sejm ustawę: a) przyjąć, nie wprowadzając do tekstu poprawek; b) przyjąć i wprowadzić do tekstu poprawki; c) odrzucić. Uchwałę Senatu odrzucającą ustawę albo poprawkę zaproponowaną w uchwale Senatu, uważa się za przyjętą, jeżeli Sejm nie odrzuci jej bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy liczby głosów.

W innym trybie odbywa się uchwalenie budżetu państwa – uchwalona przez Sejm ustawa przekazywana jest Senatowi, który na jej rozpatrzenie ma 20 dni. To samo dotyczy ustawy o zmienie Konstytucji – Senat ma na jej rozpatrzenie termin nie dłuższy, niż 60 dni. Zmiana Konstytucji następuje w drodze ustawy uchwalonej w jednakowym brzmieniu przez Sejm i następnie przez Senat. Senat wyraża też zgodę na uchwalenie przez Prezydenta referendum ogólnokrajowego w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa.

Oprócz istotnego udziału we władzy ustawodawczej Senat wyraża zgodę na powołanie i odwołanie Prezesa Najwyższej Izby Kontroli oraz na powołanie Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka, prezesa Instytutu Pamięci Narodowej oraz Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych. Ponadto Senat powołuje 2 członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, 2 senatorów do składu Krajowej Rady Sądownictwa oraz członków Rady Polityki Pieniężnej. Marszałek Senatu oraz 30 senatorów może też wystąpić z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją, zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi albo zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami.

Marszałek Senatu reprezentuje Senat, stoi na straży jego praw i godności. Zwołuje posiedzenia Senatu i ustala projekt porządku dziennego obrad. Przewodniczy obradom Senatu, udziela głosu denatorom i przeprowadza głosowanie nad uchwałą. Kieruje on pracami Prezydium Senatu, przewodniczy też obradom Konwentu Seniorów. Ustala projekt budżetu Kancelarii Senatu i nadzoruje jego wykonanie. Sprawuje opiekę nad spokojem i porządkiem na całym obszarze należącym do Senatu.

Wicemarszałkowie Senatu zastępują marszałka w przewodniczeniu obradom Senatu, sprawują też w zastępstwie marszałka funkcje powierzone przez niego albo przez Prezydium Senatu.

Prezydium Senatu tworzą: marszałek Senatu i 3 wicemarszałkowie. Prezydium Senatu zbiera się co tydzień, a na jego posiedzeniach ustalane są ogólne plany pracy Senatu i omawiane sprawy związane z bieżącymi pracami legislacyjnymi. Prezydium zleca komisjom senackim rozpatrzenie określonych spraw. Rozpatruje też sprawy regulaminowe związane z pracą Senatu i senatorów. W zakres prac Prezydium wchodzą też sprawy związane z kontaktami zagranicznymi: aprobowanie kandydatur senatorów proponowanych przez senackie kluby do międzynarodowych zgromadzeń parlamentarnych, ustalanie składów delegacji senatorów do innych parlamentów i na konferencje międzynarodowe.

Prezydium decyduje o podziale środków finansowych przeznaczanych z budżetu Kancelarii Senatu na pomoc dla instytucji, np. szkół, organizacji i wydawnictw polonijnych, oraz na pomoc socjalną. Wykonanie tych zadań zleca odpowiednim instytucjom, Stowarzyszeniu „Wspólnota Polska” w pierwszym rzędzie.

Konwent Seniorów składa się z marszałka, wicemarszałków i senatorów – przedstawicieli klubów senackich. Poszczególne kluby i koła senackie mogą porozumieć się ze sobą i wydelegować wspólnego przedstawiciela do Konwentu Seniorów. W konwencie zasiadają też przedstawiciele klubów parlamentarnych, jeśli oprócz posłów skupiają co najmniej 7 senatorów. Na posiedzeniu Konwentu kluby porozumiewają się w sprawach związanych z działalnością i przebiegiem prac Senatu, a więc dotyczących porządku obrad, terminów posiedzeń, wniosków co do sposobów prowadzenia dyskusji, obrad i innych spraw przedstawionych przez marszałka lub Prezydium Senatu.

Komisje senackie. Podstawowe prace Senatu toczą się w komisjach, liczących od kilku do kilkunastu członków. Do nich kierowana jest kożda ustawa uchwalona przez Sejm. Rozpatrują ona też projekty ustaw, które powstały z inicjatywy seniorów. Uczestnictwo w pracach komisji jest dla senatora regulaminowym obowiązkiem. Obrady komisji senackich mają charakter jawny, zapewnia go umożliwienie prasie, radiu i telewizji przekazywania informacji z posiedzeń, a przy każdym posiedzeniu sporządza się jego dokumentacja. Obecnie w Senacie powołane są następujące komisje stałe: